Geçmiş yıllarda, küresel enerji dengelerindeki değişimlerin etkilerini ve Türkiye’nin bu alandaki potansiyelini tartışmaya başladığımızda, çoğu zaman temkinli bir sessizlikle karşılaşıyorduk. O dönemde Ulusal Kanal’da “Biz Yaparız” programında bu konuyu gündeme taşımak, ülkemizin geleceği için bir sorumluluk üstlenme isteğiyle doluydu. Şimdi, TENMAK ve Copenhagen Atomics arasında imzalanan anlaşma ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu alana duyduğu önem, bu konunun artık somut bir temele oturduğunun bir kanıtıdır. Bu yazıda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) potansiyelini; bilimin gerektirdiği sorumluluk, vatanseverlikten doğan sabır ve halkımıza karşı hissettiğimiz vicdani yükümlülük çerçevesinde, savunma sanayi perspektifinden yapıcı ve derinlemesine incelemeye çalışacağız.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikaları, fosil yakıtların tükenmesi ve jeopolitik krizlerin yol açtığı arz güvenliği bağlamında önemli bir paradigma değişimi yaşamaktadır. Yenilenebilir kaynaklar, rüzgâr ve güneş gibi değerli olsa da modern sanayi toplumlarının ve özellikle stratejik altyapıların ihtiyaç duyduğu kesintisiz “baz yük” enerjisini tek başına sağlayamamaktadırlar. İşte bu yapı, nükleer enerjiyi yeniden gündemimizin merkezine yerleştirmiştir.

Son yirmi yıl içinde Türkiye, jeopolitik gereklilikler ve stratejik bağımsızlık vizyonları doğrultusunda geliştirdiği savunma sanayisinde büyük bir büyüme dönemine girmiştir. Sektörün 2025’teki yansımalarında 10 milyar doların üzerinde bir ihracat gerçekleştirileceği ve rekor seviyede Ar-Ge harcamalarının gerçekleştirilmesi, ürün ve teknoloji geliştirme kapasitemizin ne denli ilerlediğinin bir ölçütüdür. Ancak bu devasa endüstriyel kapasite; kompozit üretim fırınları, rüzgâr tünelleri, süper bilgisayar simülasyon merkezleri ve ağır mühimmat hatları gibi yoğun enerji tüketen altyapıların elektrik ve termal ısı taleplerini eşi görülmemiş seviyelere taşımıştır.

Bu sektördeki enerji tüketimini rakamsal verilerle ifade etmek, konunun ciddiyetini anlamak açısından son derece önemlidir. ASELSAN’ın tesislerindeki yıllık elektrik tüketimi 120 milyon kWh (120 bin MWh) gibi bir seviyededir. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan’daki ağır sanayi operasyonlarının bu miktarı büyük ölçüde aştığı ve MKE ile ROKETSAN gibi kuruluşların elektrokimyasal süreçlerinin benzer bir yoğunluk gerektirdiği açıktır. Türk Savunma Sanayisinin yıllık toplam elektrik tüketiminin 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) civarında olduğu tahmin edilmektedir. Bu tesislerin enerji ihtiyacının geleneksel yöntemlerle, ulusal şebeke üzerinden sağlanması; savaş, asimetrik çatışma, siber saldırılar veya elektromanyetik darbe (EMP) gibi çeşitli senaryolar altında geri dönüşü olmayan tehditler taşımaktadir. Bu zafiyeti aşmanın yolu, “ada modunda” bağımsız olarak çalışabilen “mikroşebekeler” inşasıdır. Ve bu mikroşebekenin kalbi, kesinlikle toryum kaynaklı SMR teknolojisi olmalıdır.

JEOLOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan daha fazla bulunan, nükleer silah üretiminde kullanılmayan, uzun ömürlü ve radyoaktif atık üretiminde son derece düşük bir seviyeye sahip stratejik bir ham madddir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (IAEA) verilerine göre, dünya genelinde keşfedilebilir toryum rezervinin 6,3 milyon tonun üzerinde olduğunu söylemek mümkündür. Türkiye, bu kritik elementin küresel dağılımında Hindistan ve Brezilya ile birlikte en zengin yatakların bulunduğu ülkelerden biridir.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verilerine göre, Türkiye’nin yalnızca Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür rezerv miktarı 380 bin ton kadardır. Ancak Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Carlo Rubbia’nın daha geniş ölçekli jeolojik tahminleri, Malatya ve Isparta gibi potansiyel havzaların eklenmesiyle Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında olduğunu ve bu durumun dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’sine denk geldiğini ortaya koymaktadır. Yalnızca Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezervin bile, yüksek verimli yeni nesil reaktörlerde kullanılması durumunda Türkiye’nin elektrik ihtiyacını on yıllar boyunca karşılayabilecek bir potansiyele sahip olduğunu akılda tutmak önemlidir. Bu topraklar altında yatan bu değer, bir nimet olmaktan ziyade, onu kullanacak bilimsel iradeyi gösterme sorumluluğudur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun enerji kaynağı olarak değerlendirilebilmesi, Uranyum-235 gibi doğrudan bölünebilen bir yakıtın yakılmasından daha karmaşık bir fiziksel altyapı gerektirmektedir. Toryum-232, “doğurgan” bir elementtir. Reaktörün kalbinde bir nötron tüketerek Toryum-233’e, ardından beta bozunması ile protaktinyum-233’e ve nihayetinde son bir beta bozunumu ile mükemmel bir nükleer yakıt olan bölünebilir (fissile) Uranyum-233’e dönüşmektedir.

Bu transmutasyon sürecinin Türkiye’deki en büyük öncüsü, parçacık fiziği uzmanı merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibi olmuştur. Arık hocamızın liderliğini yaptığı “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak tanımlanmıştır. Bu sistemde, güçlü bir parçacık hızlandırıcıdan elde edilen proton demeti, reaktörün merkezindeki ağır bir metal hedefe yönlendirilerek yoğun bir nötron akışı üretilmekte ve sistemin nötron jeneratörüne dönüşmesi sağlanmaktadır. Sistemin en dikkat çekici yanı, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” (sub-critical) seviyede dizayn edilmesidir. Herhangi bir acil durumda hızlandırıcının elektriği kesildiği andan itibaren proton demeti durur, nötron kaynağı kapanır ve fisyon tepkimesi milisaniyeler içinde durur. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde görülen erime kazalarını teorik olarak imkânsız hale getirmektedir.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu yazıyı kaleme alırken içimiz buruk, vicdanımız ise mahcup hissetmekte. Zira Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin, 30 Kasım 2007 gecesi Isparta’ya giderken yaşadıkları şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini uzun yıllar boyunca rafa kaldırmış, bu toprakların bilimsel sıçramasını derin bir yaraya dönüştürmüştür. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürebilen ve bu öngörüleri somut projelere dönüştürebilen nadir bilim insanlarımızdandı.

Kazanın ardından eşinin Prof. Dr. Metin Arık’ın yaptığı açıklamalar ve WikiLeaks belgelerinde yer alan bilgiler, olayın arkasında sabotaj ihtimalinin, Türkiye’nin nükleer güç olmasını istemeyen dış güçlerin rolünü gündeme getirdiğini göstermektedir. “Engin’in bu teknolojiye sahip olduğu için hedef alındığını düşünüyorum” di